Bóng là một trong các phương pháp điều trị bảo tồn và là một phần trong chương trình phục hồi cho người bệnh đau lưng, giúp ngăn ngừa đau tăng lên.
Khi tập với bóng, yếu tố không vững được đưa vào bài tập. Cơ thể có đáp ứng tự nhiên và tự động đối với sự mất vững này để duy trì thăng bằng. Dần dần những cơ được sử dụng để giữ thăng bằng, chủ yếu là cơ lưng và cơ bụng sẽ ngày càng trở nên mạnh hơn mà người bệnh không hề hay biết. Loại cử động này của cột sống sẽ giúp giảm đau nhờ vào việc kích thích các thụ thể ức chế đau.
Các cử động của đốt sống sẽ giúp nuôi dưỡng các đĩa đệm đốt sống bằng cách tăng cường các lượng máu nuôi quanh đĩa đệm. Các bài tập được thiết kế nhằm tạo cử động cho cột sống một cách có kiểm soát để giúp giữ cho đĩa đệm được nuôi dưỡng.
1. Mục tiêu bài tập trên bóng nhằm:
- Giảm đau và giảm cảm giác co cứng vùng thắt lưng (kéo giãn nhóm cơ vùng bụng, lưng).
- Cải thiện khả năng kiểm soát vận động cột sống thắt lưng – chậu.
- Tăng sức mạnh và sức bền của nhóm cơ trung tâm (cơ lõi).
- Tăng cường cơ bụng, cơ lưng, cơ mông và các cơ quanh khớp háng.
- Cải thiện thăng bằng và khả năng giữ tư thế.
- Cải thiện khả năng thực hiện các hoạt động chức năng hàng ngày.
- Giúp người bệnh chủ động trong việc tự quản lý tình trạng đau lưng và giảm nguy cơ tái phát. Bóng tập tạo ra một bề mặt không ổn định vừa phải, từ đó yêu cầu người bệnh liên tục điều chỉnh tư thế và hoạt hóa các cơ thân mình.
Vì vậy, bóng đặc biệt phù hợp khi mục tiêu phục hồi là kiểm soát thân mình và sức bền cơ, thay vì chỉ đơn thuần là kéo giãn cột sống.
2. Đối tượng phù hợp để áp dụng bài tập với bóng:
- Người bệnh đau thắt lưng không đặc hiệu.
- Đau thắt lưng cơ học.
- Đau thắt lưng mạn hoặc tái diễn.
- Người bệnh sau giai đoạn đau cấp đã ổn định.
- Người bệnh có giảm sức mạnh hoặc sức bền cơ thân mình.
- Người bệnh cần phục hồi khả năng kiểm soát vùng thắt lưng – chậu.
- Người bệnh nên được đánh giá bởi chuyên gia Phục hồi chức năng trước khi tập, đặc biệt ở người bệnh có đau lan xuống chân, tê hoặc yếu chi dưới.
3. Không nên áp dụng ngay bài tập trên bóng khi người bệnh có những triệu chứng sau:
- Đau lưng xuất hiện sau chấn thương mạnh.
- Yếu cơ tiến triển ở chân.
- Tê vùng tầng sinh môn.
- Rối loạn kiểm soát tiểu tiện hoặc đại tiện mới xuất hiện.
- Đau lưng kèm sốt, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc tình trạng toàn thân bất thường.
- Nghi ngờ gãy xương, nhiễm trùng, u hoặc bệnh lý cột sống nghiêm trọng.
- Đau tăng nhanh và không liên quan rõ với vận động.
- Đau thần kinh tọa nặng hoặc có dấu hiệu thiếu hụt thần kinh tiến triển.
Trong những trường hợp này cần khám và đánh giá lại trước khi bắt đầu chương trình tập.
4. Nguyên tắc chung:
Nguyên tắc 1: Kiểm soát trước – tăng sức mạnh sau: Người bệnh phải học được cách giữ cột sống ở tư thế kiểm soát tốt trước khi thực hiện các bài khó.
Nguyên tắc 2: Không cố chịu đau: Có thể xuất hiện cảm giác căng cơ hoặc mỏi cơ nhẹ.
Không nên tiếp tục nếu bài tập gây:
- Đau tăng rõ rệt;
- Đau lan từ lưng xuống chân;
- Tê hoặc yếu chân;
- Đau kéo dài nhiều giờ sau buổi tập.
Nguyên tắc 3: Tăng dần độ khó: Có thể tiến triển theo thứ tự: tư thế ổn định → vận động một chi → vận động hai chi → giảm điểm tựa → tăng biên độ → tăng số lần/thời gian.
Nguyên tắc 4: Ưu tiên chất lượng động tác: 10 lần thực hiện đúng tốt hơn 20 lần thực hiện sai
5. Một số bài tập đơn giản với bóng:
Bài 1. Ngồi trên bóng – tìm tư thế trung tính
Tư thế: Người bệnh ngồi giữa bóng:
• Hai bàn chân đặt hoàn toàn trên sàn.
• Hai chân rộng bằng vai.
• Gối gấp khoảng 90°.
• Hai tay đặt trên đùi.
• Đầu và thân mình thẳng.
• Không ưỡn quá mức hoặc gù lưng.
Thực hiện:
1. Hít vào nhẹ.
2. Thở ra và nhẹ nhàng siết cơ bụng.
3. Giữ cột sống ở vị trí trung tính.
4. Duy trì 5–10 giây.
5. Thả lỏng
Bài 2. Nghiêng chậu trước – sau trên bóng
Tư thế:
Ngồi trên bóng, hai bàn chân vững trên sàn.
Thực hiện:
1. Nghiêng chậu ra trước → thắt lưng hơi tăng ưỡn.
2. Sau đó nghiêng chậu ra sau → thắt lưng hơi giảm ưỡn.
3. Chuyển động chậm, không dùng lực mạnh. Không cần cố gắng tạo biên độ lớn.
Bài 3. Chuyển trọng lượng sang hai bên
Tư thế:
Ngồi trên bóng, hai chân vững.
Thực hiện:
1. Chuyển trọng lượng cơ thể nhẹ sang bên phải.
2. Trở về giữa.
3. Chuyển sang bên trái.
4. Giữ thân mình thẳng, tránh đổ người quá mức
.jpg)
Bài 4. Tư thế bắc cầu với cẳng chân đặt trên bóng
Tư thế:
Người bệnh nằm ngửa:
• Hai cẳng chân đặt trên bóng.
• Hai tay đặt cạnh thân.
Thực hiện:
1. Siết nhẹ cơ bụng.
2. Siết cơ mông.
3. Nâng từ từ khung chậu khỏi mặt sàn.
4. Giữ 2–3 giây.
5. Hạ xuống từ từ.
Bài 5. Gập duỗi gối với bóng
Tư thế:
Nằm ngửa, hai chân đặt trên bóng.
Thực hiện:
1. Siết nhẹ cơ bụng.
2. Từ từ kéo bóng về phía mông bằng động tác gấp gối.
3. Sau đó đẩy bóng trở lại.
4. Giữ khung chậu ổn định.
Bài 6: Squat với bóng tựa tường
Tư thế:
• Đứng.
• Bóng đặt giữa lưng và tường.
• Hai chân hơi đưa ra trước.
Thực hiện:
1. Siết nhẹ cơ bụng.
2. Gập gối và hạ người từ từ.
3. Giữ cột sống trung tính.
4. Đẩy người trở lại tư thế đứng.
CÁC LƯU Ý KHI TẬP VỚI BÓNG:
- Lựa chọn bóng phù hợp: Lựa chọn kích cỡ, độ căng phồng phù hợp với chiều cao, cân nặng của người bệnh
- Khi tập không để trần vùng da tập, mặc quần áo rộng rãi, thoải mái, tháo bỏ các vật nhọn, kim loại trên người
- Cho người bệnh tập trên sàn, không cho tập trên giường. Đặt bóng ở không gian trống, tránh bàn ghế hoặc những vật có thể gây tổn thương khi tập.
- Người bệnh nên đến các cơ sở y tế có chuyên khoa Phục hồi chức năng để được thăm khám, tư vấn, hướng dẫn tập luyện trước khi tập tại nhà, không tự ý tập luyện tại nhà khi chưa được các bác sĩ, chuyên gia Phục hồi chức năng thăm khám và hướng dẫn.
Tài liệu tham khảo:
1. Giáo trình “Di động khớp”, Trường Đại học Kỹ thuật Y tế Hải Dương (2016)